Đề xuất mở rộng các tội hình sự với doanh nghiệp

 Bộ Công an cho rằng việc chưa buộc doanh nghiệp chịu trách nhiệm hình sự với các tội liên quan thuế, lao động, sai phạm đất đai,... là chưa hợp lý, đề xuất bổ sung vào Bộ luật Hình sự.

Dự thảo hồ sơ chính sách sửa đổi Bộ luật Hình sự đang được Bộ Công an xây dựng, lấy ý kiến công khai đến hết ngày 7/5. Trong số các đề xuất có việc mở rộng phạm vi tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm, nhằm tạo môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng hơn.

Tại sao cần siết trách nhiệm hình sự với pháp nhân thương mại

Theo Bộ luật Hình sự hiện hành, phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp bao gồm 33 tội danh, tập trung chủ yếu vào lĩnh vực kinh tế và môi trường, như bảng dưới.

Báo cáo tổng kết thi hành pháp luật của Bộ Công an chỉ rõ: 8 năm qua, cả nước chỉ khởi tố 16 vụ đối với pháp nhân thương mại phạm tội, chiếm tỷ lệ "siêu nhỏ" - 0,0023% trên tổng số hơn 688.000 vụ án hình sự.

Nguyên nhân dẫn đến số vụ án pháp nhân bị xét xử rất thấp, được xác định do quy định hiện hành còn quá hẹp và chưa rõ ràng, khiến các cơ quan tố tụng lúng túng trong áp dụng. Điều này dẫn đến "đa số các trường hợp chỉ xử lý vi phạm hành chính" mà không bị xử lý hình sự, dù tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi là rất cao.

Thực tế này cho thấy hệ thống chế tài hiện tại chưa đủ sức răn đe đối với những doanh nghiệp cố tình vi phạm để trục lợi.

Bộ Công an cho rằng cơ chế siết trách nhiệm hình sự với pháp nhân thay vì chỉ phạt hành chính, sẽ mang lại nhiều lợi ích trong thu hồi tài sản. Do tài sản của pháp nhân thường lớn hơn cá nhân rất nhiều.

Đây là một so sánh thực tế quan trọng, bởi trong nhiều vụ án kinh tế nghìn tỷ, việc chỉ phạt tù cá nhân lãnh đạo mà không thể tước đi nguồn lực tài chính bất chính của chính doanh nghiệp đó là một sự thiếu sót lớn. Hơn nữa, chính sách này giúp "xác định rõ ranh giới giữa lỗi của cá nhân lãnh đạo và lỗi của doanh nghiệp".

Quy định hiện hành tại Điều 75 Bộ luật Hình sự cho phép việc pháp nhân chịu trách nhiệm hình sự không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân.

Sự tách bạch này bảo vệ những cá nhân thực hiện đúng chức trách, đồng thời ngăn chặn tình trạng doanh nghiệp lấy cá nhân ra làm "bình phong" để né tránh trách nhiệm tài chính của tổ chức.

Hai cha con Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Hóa chất Đức Giang vừa bị bắt vì sai phạm kế toán, khai thác tài nguyên và gây ô nhiễm môi trường - tội danh pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Ảnh: Ngọc Thành

Dự thảo chưa nêu chi tiết danh sách các tội được đề xuất song gợi mở về các nhóm tội bao gồm: nhóm tội về thuế, lao động, tài chính và bảo hiểm. Thực tiễn cho thấy các sai phạm của doanh nghiệp trong lĩnh vực này thường có quy mô lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của hàng nghìn người lao động và ngân sách nhà nước.

Thứ hai là nhóm tội về xâm phạm sở hữu, cụ thể là tội Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự và Lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Thứ ba, nhóm tội về quản lý đất đai. Do các vi phạm liên quan đến sử dụng đất đai của pháp nhân đang là điểm nóng nhưng Bộ luật Hình sự hiện hành còn bỏ ngỏ trách nhiệm hình sự đối với doanh nghiệp vi phạm.

Thứ tư là nhóm các tội phạm về tư pháp. Bộ Công an kiến nghị bổ sung hành vi "không chấp hành bản án" vào diện pháp nhân phải chịu trách nhiệm.

Tạo sân chơi minh bạch cho doanh nghiệp chân chính

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, việc mở rộng trách nhiệm hình sự không nên được nhìn nhận như một rào cản, mà là một cơ chế bảo vệ. Dự thảo đánh giá chính sách này sẽ góp phần "loại bỏ các doanh nghiệp dùng thủ đoạn phi pháp để trục lợi, tạo sân chơi bình đẳng cho các doanh nghiệp chân chính".

Những doanh nghiệp tuân thủ tốt luật pháp về lao động, bảo hiểm, môi trường sẽ không còn phải chịu sự cạnh tranh bất bình đẳng từ những đối tượng sẵn sàng "phá rào" để giảm chi phí sản xuất.

Tất nhiên, thách thức đi kèm là không nhỏ. Doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với việc "tăng chi phí tuân thủ", đòi hỏi phải hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro pháp lý chặt chẽ hơn.

Tuy nhiên, đây là cái giá cần thiết cho một nền kinh tế thị trường hiện đại, minh bạch, tuân thủ luật pháp.

Tại lần sửa đổi gần nhất, tháng 7/2025, Bộ Công an cũng từng đề xuất bổ sung 35 tội mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự. Trong đó có các hành vi tham nhũng như: Tham ô tài sản (Điều 353), Nhận hối lộ (Điều 354), Đưa hối lộ (Điều 364), Môi giới hối lộ (Điều 365), Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi (Điều 358) và 7 tội liên quan đến hành vi về ma túy; Ngoài ra có tội mua bán người, làm giả tài liệu trong hồ sơ chào bán, niêm yết chứng khoán, gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế... Song đề xuất không được thông qua.

Theo Hải Thư VNexpress 20/04/2026